Japanse Communistische Partij: geschiedenis, facties en politieke rol vandaag
leestijd - woorden
De Japanse Communistische Partij (JCP) is een van de oudste nog actieve communistische partijen ter wereld. Opgericht in 1922, doorstond ze de repressie van het keizerrijk, de Amerikaanse bezetting en de Koude Oorlog, en bestaat ze in het Japan van vandaag nog altijd voort als institutionele oppositiekracht. Honderd jaar geschiedenis waarover maar weinig Nederlandstalige bronnen grondig berichten.
Het belangrijkste om te onthouden
- Opgericht op 15 juli 1922, is de JCP een van de 3 oudste communistische partijen van Azië (een maand na de CCP opgericht)
- Haar krant, de Akahata (Rode Vlag), heeft in 2024 nog altijd een oplage van ongeveer 100.000 exemplaren per dag
- De partij deed al in 1955 afstand van de gewapende strijd en staat nu voor een hervormingsgezind en pacifistisch socialisme
- Doorheen haar geschiedenis splitsten drie grote facties zich af van de JCP: marxistisch-leninistisch, maoïstisch en trotskistisch
- Kazuo Shii, aan het roer sinds 2000, belichaamt een pragmatische JCP die probeert een vaste plaats te veroveren in het Japanse democratische leven
1922: de clandestiene oprichting van de Japanse Communistische Partij
In april 1921 komt in Tokio een handvol socialistische activisten in het geheim samen bij station Omori. Ze vormen het Voorbereidend Comité van de Japanse Communistische Partij, met de bedoeling zich aan te sluiten bij de Komintern, de communistische Internationale van Moskou. Vijftien maanden later, op 15 juli 1922, wordt de Nihon Kyosanto officieel opgericht op initiatief van Katayama Sen, een boegbeeld van Japans links en vertegenwoordiger bij de Komintern.
De partij ontstaat in volstrekte illegaliteit. Het Japanse keizerlijke regime, gesteund door de Wet op het behoud van de openbare orde van 1925, jaagt systematisch op elke linkse beweging. Leden van de JCP worden gearresteerd, gemarteld en soms geëxecuteerd. De aardbeving van Tokio in 1923 leidt tot een golf van geweld tegen socialistische en Koreaanse activisten. De JCP wordt in 1924 een eerste keer ontbonden, clandestien heropgericht en daarna opnieuw ontbonden. Tussen 1928 en 1933 bereikt de repressie haar hoogtepunt: alle bekende leiders worden gevangengezet of gedwongen hun overtuigingen af te zweren (de "tenko", de gedwongen afzwering, treft duizenden activisten).
Toch overleeft de partij, in een halfclandestien bestaan dat overeind wordt gehouden door een paar resterende cellen en door leden in ballingschap in de Sovjet-Unie of China. Uit die ondergrondse periode put de partij haar historische legitimiteit.
De ideologie van de JCP: van gewapende strijd naar hervormingsgezind pacifisme
De ideologische ontwikkeling van de JCP is een van de meest complexe uit de wereldwijde communistische geschiedenis. In de jaren 1920-1930 volgt de partij de lijn van de Komintern: proletarische revolutie, dictatuur van het proletariaat, gewapende strijd indien nodig. De "thesen van 1932" van de Komintern leggen de JCP een programma in twee fasen op: eerst een burgerlijk-democratische revolutie (omverwerping van het keizerlijke systeem), daarna een socialistische revolutie.
Na de Japanse capitulatie in 1945 en de Amerikaanse bezetting wordt de JCP voor het eerst gelegaliseerd. Ze neemt deel aan verkiezingen en haalt in 1949 tot 10% van de stemmen. Maar de Koude Oorlog compliceert alles: in 1950 bekritiseert het Kominform (de Sovjetopvolger van de Komintern) scherp de "vreedzame" lijn van de JCP en legt de partij een strijdbaardere koers op. Het gevolg: gewapende facties duiken op, er vinden aanslagen plaats en de partij komt onder Amerikaans toezicht te staan. In 1952 worden, in een klimaat van repressie, honderden activisten uitgesloten van openbare functies.
De omslag komt in 1955. Het 6e Congres van de partij neemt een historisch besluit: de JCP doet definitief afstand van revolutionair geweld en kiest voor de parlementaire weg. Dit standpunt wordt in 1961 herbevestigd met een programma in drie lijnen: een vreedzame nationale en democratische revolutie, onafhankelijkheid ten opzichte van de USSR en China, en de opbouw van een open massapartij. Daarmee wordt de JCP een van de eerste communistische partijen in een ontwikkeld kapitalistisch land die officieel breekt met de gewapende strijd.
| Periode | Ideologische positie | Context |
|---|---|---|
| 1922-1945 | Clandestien leninisme, mogelijke gewapende strijd | Keizerlijk regime, illegaliteit |
| 1945-1955 | Schommeling tussen vreedzame weg en geweld | Bezetting, Koude Oorlog |
| 1955-1991 | Parlementair reformisme, Sovjetonafhankelijkheid | Democratisering, eurocommunisme |
| 1991-vandaag | Democratisch socialisme, constitutioneel pacifisme | Post-USSR, oppositie tegen de LDP |
De interne facties: een partij verdeeld door de geschiedenis
Een van de minst bekende kanten van de JCP is het grote aantal afsplitsingen. Terwijl de officiële partij sinds 1955 een hervormingsgezinde lijn aanhoudt, weigerden verschillende stromingen die koerswijziging en richtten ze parallelle organisaties op.
De marxistisch-leninistische factie (marxistisch-leninistische JCP, 1974-1999) ontstond uit verzet tegen de destalinisatie en het revisionisme. Ze pleitte voor een terugkeer naar de strikte leninistische orthodoxie en verwierp het parlementarisme. In 1999 ontbonden bij gebrek aan leden, vertegenwoordigde ze de meest radicale vleugel van de JCP-traditie.
De maoïstische factie ontstond in de jaren 1960 en schaarde zich achter de lijn van Peking in de Chinees-Sovjetstrijd. De officiële JCP positioneerde zich vanaf 1961 als onafhankelijk van beide blokken, een moedige keuze die haar tegelijk de breuk met Moskou en Peking opleverde. De maoïsten die deze onafhankelijkheid weigerden, vormden afzonderlijke groepjes, die vooral actief waren in de studentenbewegingen van 1968-1972.
Nieuw Links (Zengakuren) is eerder een parallelle stroming dan een rechtstreekse factie. De studenten van de Revolutionaire Communistische Liga en het Japanse Rode Leger beriepen zich op het marxisme, maar verwierpen de "hervormingsgezinde en verburgerlijkte" JCP. Uit deze beweging ontstond in de jaren 1970 het Japanse Rode Leger, dat nog maar weinig te maken had met de officiële JCP.
Vandaag blijft de officiële JCP de enige erkende erfgenaam van de Japanse communistische traditie van 1922. De historische facties zijn ofwel verdwenen, ofwel opgegaan in andere formaties.
Kazuo Shii en de hedendaagse leiding van de JCP
Kazuo Shii leidt de Japanse Communistische Partij sinds 2000. Geboren in 1954 en afgestudeerd in natuurkunde aan de Universiteit van Tokio, kwam hij via studentenbewegingen in de politiek terecht voordat hij de partijranglijst beklom. Zijn publieke persoonlijkheid staat haaks op het stereotiepe beeld van de revolutionaire activist: kalm, methodisch en een goede communicator, maakte hij van de JCP een gerespecteerde speler in het Japanse parlementaire leven.
Onder zijn leiding heeft de JCP haar standpunten over verschillende gevoelige kwesties verfijnd. Ze verdedigt het behoud van artikel 9 van de Japanse grondwet (dat Japan verbiedt een offensief leger op te bouwen) tegen de herzieningspogingen van de Liberaal-Democratische Partij. Ze verzet zich tegen de veiligheidsalliantie met de Verenigde Staten en ijvert voor de terugtrekking van de Amerikaanse bases op Okinawa. Op economisch vlak bepleit de JCP een sterkere fiscale herverdeling en een hervorming van de precaire arbeidscontracten.
In 2023 droeg Shii het voorzitterschap over aan Tomoko Tamura, waarmee de JCP een van de weinige grote Japanse partijen werd die door een vrouw wordt geleid. Hijzelf blijft actief als secretaris-generaal. Deze stafwisseling weerspiegelt een poging tot vernieuwing van de partij, tegenover de uitdaging van een verouderende achterban.
De JCP in de hedendaagse Japanse politiek
De JCP haalt bij parlementsverkiezingen doorgaans tussen 6 en 8% van de stemmen, waarmee ze de 4e of 5e politieke kracht van het land is. Dat resultaat lijkt bescheiden, maar in een meerderheidskiesstelsel zoals dat van Japan vertegenwoordigt het een aanzienlijke parlementaire aanwezigheid.
Haar belangrijkste oppositielijn draait om constitutioneel pacifisme en de verdediging van sociale rechten tegenover het conservatisme van de LDP (Liberaal-Democratische Partij), die sinds 1955 vrijwel onafgebroken aan de macht is. Op het internationale toneel onderhoudt de JCP een afstandelijke relatie met communistisch China (ze had al in de jaren 1960 met Peking gebroken) en heeft ze sinds de ontbinding van de USSR geen banden meer met Moskou.
De krant Akahata (Rode Vlag) blijft een instrument voor de eenheid van de beweging. Een dagelijkse oplage van ongeveer 100.000 exemplaren in 2024, in een land waar de algemene papieren pers instort, is opmerkelijk. Ze wordt gefinancierd door abonnementen van leden en vormt een stabiele inkomstenbron voor de partij.
Voor wie geïnteresseerd is in de traditie van het Aziatische communisme, biedt onze collectie communistische posters historische propagandabeelden uit de hele wereld. De communistische vlaggen en T-shirts met het gezicht van Mao Zedong vervolledigen een assortiment voor liefhebbers van de politieke geschiedenis van de 20e eeuw.
Als je geïnteresseerd bent in Japan binnen de bredere context van het Aziatische communisme, biedt ons artikel over communistisch China en de CCP een leerzaam tegenwicht: twee grote Aziatische mogendheden, twee radicaal verschillende communistische trajecten. De communistische T-shirts uit onze algemene collectie zijn er voor wie deze politieke erfenis met overtuiging draagt.
