Russische dansen: kazatsjok, chorovod, Kalinka en meer

Een Kozak springt ter plaatse, benen gebogen, armen gekruist, terwijl een accordeon het tempo opzweept en een kring jonge vrouwen in rode sarafans om hem heen draait. Achter dit cliché schuilt een immens universum: Russische dansen beperken zich niet tot de kazatsjok of het Bolsjoi-ballet. Ze vormen een levend erfgoed geweven uit Slavische folklore, Kozakkentradities, etnische dansen uit de Kaukasus en Siberië, en een klassieke school die de wereld Roedolf Noerejev en Maja Plisetskaja schonk. Dit artikel biedt een cultureel panorama van traditionele Russische dansen, van de heidense chorovod tot de sprongen van de kazatsjok, via Kalinka, Troika, Jablotsjko, de Kaukasische lezginka en het keizerlijke ballet, met een praktische gids om de visuele en muzikale sfeer thuis na te bootsen.

Een panorama van Russische dansen: van folklore tot klassiek ballet

Rusland telt meer dan 190 officieel erkende volkeren, wat verklaart waarom Russische dansen eerder een dicht cultureel mozaïek vormen dan een homogeen geheel. De meeste Europese landen claimen een of twee nationale dansen. Rusland telt er tientallen, over een grondgebied dat van de Baltische Zee tot de Stille Oceaan reikt. Het is deze diversiteit die de rijkdom van een panorama van Russische dansen uitmaakt.

Om er wegwijs in te raken, onderscheiden we drie grote families:

• De populaire Slavische folklore: chorovod (kringdans), kazatsjok (Kozakkensprong), Kalinka, Troika, barynja. Dorps- en feestdansen, mondeling overgeleverd, die overleefden dankzij staatsensembles zoals Berjozka of Igor Moisejev.
• De dansen van de niet-Slavische volkeren: lezginka uit de Kaukasus, sabantoej van de Tataren, jochor van de Boerjaten, mimedansen van de Tsjoektsjen uit het hoge Noorden, oewerk kiafe van de Kabardijnen en Balkaren.
• Het klassieke Russische ballet: een keizerlijke school opgericht in de achttiende eeuw, geformaliseerd door de Vaganova-academie in Sint-Petersburg, belichaamd door het Bolsjoi in Moskou en het Mariinsky in Sint-Petersburg.

Deze drie families evolueerden niet in afzondering. Aan het begin van de twintigste eeuw maakten de Ballets russes van Sergej Djagilev in Parijs een kruisbestuiving tussen folklore en avant-garde populair. Het Sovjettijdperk institutionaliseerde vervolgens de staatsensembles, waarvan de gestileerde choreografieën de bekendste versie van Russische dansen in de westerse verbeelding vastlegden. Om in dit universum onder te dompelen, beginnen velen met het verzamelen van Sovjetposters.

De bekendste Russische dans: de chorovod (kringdans)

De chorovod is de oudste en meest emblematische van de Russische dansen, en degene die het best antwoordt op de vraag "wat is de bekendste Russische dans?". Het gaat om een kringdans, hand in hand gedanst op een langzaam tot matig tempo, met kenmerkende schuifpassen. De kring vormt zich rond een middelpunt (boom, vuur, muzikant), en de draairichting volgt de loop van de zon.

Een heidens ritueel geworden dorpsfeest

Voordat het een vermaakdans werd, was de chorovod een heidens ritueel gewijd aan Jarilo, de Slavische god van de lentezon. Etnografen documenteren deze cirkelvormige Russische dansen al vanaf de vroege middeleeuwen, als instrument van sociale cohesie. De kringdans markeerde de grote momenten van de landbouwkalender: lente-equinox, einde van de oogst, parochiefeesten na de kerstening.

Wat opvalt aan de chorovod, is de collectieve en vrouwelijke dimensie. De deelneemsters zijn jonge vrouwen gekleed in de sarafan (traditionele schortjurk), getooid met de kokosjnik (met parels versierde, halvemaanvormige geborduurde hoofdtooi), soms met een rode sjaal die ze laten ronddraaien. Mannen voegen zich bij de kring of maken zich los om virtuozere figuren uit te voeren.

De Russische chorovod deelt sterke wortels met de Oekraïense kringdans, wat de vraag beantwoordt "wat is de populaire Oekraïense dans?". Beide landen claimen dit gemeenschappelijke Slavische erfgoed, met regionale variaties: snellere passen in Oekraïne, andere geborduurde kostuums.

De kazatsjok en de gehurkte sprongen van de Kozakken

De kazatsjok is de beroemde gehurkte Russische dans, waarbij de mannen springen met gebogen benen en gekruiste armen, op een oplopend tempo. Je ziet hem in oorlogsfilms, op banketten, in folkloristische voorstellingen. De kazatsjok (soms gespeld als kozatsjok) is een traditionele dans van Oekraïense oorsprong, historisch beoefend door de Kozakken, en verspreid over heel Rusland vanaf de achttiende eeuw.

Het ritme is snel, in een binaire 2/4-maat, en de dans is opgebouwd rond een sterfiguur: de prisjadka, die gehurkte sprong die een enorme dijkracht vraagt. De danser zakt in gehurkte positie, strekt een been naar voren, wisselt af, en veert weer omhoog. Hoe meer het tempo versnelt, hoe acrobatischer de prisjadka wordt, tot aan de spectaculaire val die de sequentie afsluit.

De Kozakken van de Don en Zaporizja ontwikkelden deze Russische dansen als vertoon van viriliteit in hun legerkampen. De prisjadka diende als warming-up, training en uitdaging tussen ruiters. Met de sovjetisering kwam de kazatsjok in het repertoire van de staatsensembles terecht, die hem populair maakten op podia over de hele wereld, waardoor de Kozak het visuele icoon van Russische dansen in de westerse verbeelding werd.

Wat is het verschil tussen een Russische en een Oekraïense dans? Beide delen gemeenschappelijke Slavisch-Kozakse wortels, maar evolueerden na de negentiende eeuw uiteenlopend. De Oekraïense dansen (met name de hopak) geven de voorkeur aan hogere sprongen en bloemenborduursels. De Russische versies van de kazatsjok leggen de nadruk op snelheid en collectieve lijnfiguren. Liefhebbers van de Kozakse esthetiek vinden deze motieven terug in de retro CCCP-t-shirts geïnspireerd op de Slavische militaire cultuur.

Kalinka, Troika en Jablotsjko: de populaire Russische dansen die iconisch werden

Kalinka, Troika en Jablotsjko zijn de drie internationaal bekendste populaire Russische dansen, ook al is hun werkelijke oorsprong vaak onbekend: Kalinka is een lied uit 1860, Troika bootst een drietal-paardenspan na, en Jablotsjko ontstond in de Sovjetmarine.

Kalinka: een lied uit 1860, geen eeuwenoude dans

Grote verrassing: Kalinka is geen aloude dans, het is een lied gecomponeerd in 1860 door de Russische musicus Ivan Larionov. Het stuk, geschreven in Saratov, vertelt over het rijpen van een rode Slavische bes, de kalina (Gelderse roos). Het lied is een standaard geworden van de populaire Russische dansen, gespeeld door de koren van het Rode Leger en het Aleksandrov-ensemble. Op de melodie met oplopend tempo ontwikkelen dansers choreografieën in paren, doorspekt met klappen en prisjadka's, met een spectaculaire slotversnelling. Het lied is geen 170 jaar oud: het bewijs van de kracht van Russische dansen wanneer folklore zichzelf opnieuw uitvindt.

Troika: driemansdans geïnspireerd op het drietal-paardenspan

Troika betekent "trio" in het Russisch en duidt in de eerste plaats op een drietal-paardenspan van de steppe. De troikadans zet een man tussen twee vrouwen (of omgekeerd) in scène en bootst de rit van een span na. Luchtige figuren: schuifpassen, scherpe bochten, snelle kruisingen op een matig tempo. Een van de populairste Russische dansen bij folkloristische ensembles, leesbaar en makkelijk te begeleiden op accordeon of balalaika.

Jablotsjko: de dans van de matrozen van de Rode Vloot

Jablotsjko ("appeltje") ontstond in de keizerlijke marine en beleefde zijn gouden eeuw tijdens het Sovjettijdperk dankzij de matrozen van de Rode Vloot. Snel tot zeer snel tempo. De matrozen dansen in formatie, benen gespreid, met klappende hakken en zolen op het dek. De gebaren bootsen maritieme bewegingen na: stampen, touwwerk hanteren, militaire groet. Een van de weinige Russische dansen waarin vrouwen weinig voorkomen in de hoofdformatie. Het repertoire inspireerde talrijke retro USSR-shirts geïnspireerd op de iconografie van de Sovjetvloot.

De dansen van de volkeren van Rusland: lezginka, sabantoej en andere etnische schatten

De etnische dansen van Rusland omvatten tientallen verschillende choreografische tradities, van de Kaukasische lezginka tot de Tataarse sabantoej, via de Boerjaatse jochor, de Kabardijnse oewerk kiafe en de mimedansen van de Tsjoektsjen uit het hoge noorden van Siberië.

• Lezginka: Kaukasische dans uit Dagestan, Tsjetsjenië en Ingoesjetië. Viriel, zeer acrobatisch, de man draait rond de danseres die in evenwicht op haar tenen staat. Zeer snel tempo, percussie en Kaukasische accordeon. De lezginka is de bekendste niet-Slavische etnische dans van Rusland.
• Sabantoej: Tataarse dans verbonden aan het gelijknamige ploegfeest, gevierd eind mei in de regio Kazan. Passen op het ritme van traditionele trommels en fluiten, collectieve en feestelijke dimensie.
• Jochor: traditionele kringdans van de Boerjaten van Siberië, verwant aan de chorovod maar uitgevoerd op het ritme van boeddhistische en sjamanistische gezangen. De kring kan honderden deelnemers tellen tijdens het Mongoolse nieuwjaar.
• Oewerk kiafe: viriele dans van de Kabardijnen en Balkaren uit de noordelijke Kaukasus. Steeds moeilijkere figuren, soms met sabel in de hand, in symbolisch duel.
• Mimedansen van de Tsjoektsjen: traditie uit het hoge noorden van Siberië, waarbij de dansers de walvisjacht, wolvenaanvallen en de vlucht van trekvogels naspelen. Zeer expressieve keelzang.

Deze etnische diversiteit maakt van Russische dansen een boeiend etnografisch studieobject en een bron van visuele inspiratie. De accessoires met Russische inspiratie nemen vaak de geometrische motieven van deze minderheidstradities over.

Russisch ballet en sterdansers: van het Bolsjoi tot Roedolf Noerejev

Het Russische ballet is de andere grote pijler van de Russische dansen, met drie historische instellingen (Bolsjoi, Mariinsky, Vaganova-academie) en drie legendarische sterren: Roedolf Noerejev, Galina Oelanova en Maja Plisetskaja. Het Russische keizerlijke ballet ontwikkelde zich in de achttiende eeuw onder impuls van de tsaren, die Italiaanse en Franse meesters lieten overkomen. Drie instellingen structureren dit erfgoed:

• Het Bolsjoi (Moskou): gezelschap opgericht in 1776, het grootste Russische lyrische podium. Repertoire: Zwanenmeer, Notenkraker, Don Quichot.
• Het Mariinsky (Sint-Petersburg): zustergezelschap van het Bolsjoi, met een nog oudere klassieke verankering.
• De Vaganova-academie: balletschool van Sint-Petersburg, die de grootste Russische sterdansers van de twintigste eeuw opleidde.

Roedolf Noerejev is de beroemdste Russische danser uit de geschiedenis. Zijn verhaal begint met een verbluffende anekdote: hij werd geboren op 17 maart 1938 in een trein op de Transsiberische Spoorlijn, terwijl zijn Tataarse ouders Siberië doorkruisten. Opgeleid aan de Vaganova-academie, wordt hij ster van het Mariinsky, vlucht hij in 1961 naar het Westen tijdens een tussenstop op Le Bourget, sluit hij zich aan bij het Royal Ballet in Londen naast Margot Fonteyn, en leidt hij vervolgens van 1983 tot 1989 het ballet van de Opéra van Parijs.

Twee andere kernfiguren: Galina Oelanova, ballerina van het Bolsjoi, beschouwd als de grootste klassieke Russische danseres van de twintigste eeuw, en Maja Plisetskaja, ster van het Bolsjoi bekend om haar lange carrière (ze danste tot haar 70e). Eerder al revolutioneerden de Ballets russes van Sergej Djagilev tussen 1909 en 1929 het Parijse toneel, met samenwerkingen van Stravinsky, Picasso, Cocteau en Nijinski. De esthetiek van de posters uit die tijd inspireert vandaag nog de verzamelaffiches uit de Sovjettijd die bij liefhebbers aan de muur hangen.

Russische sfeer in huis: muziek, decor en outfit om onder te dompelen in Russische dansen

Om thuis onder te dompelen in de sfeer van Russische dansen, combineer je vier ingrediënten: Slavische muziek (balalaika, accordeon, Aleksandrov-koren), Sovjetdecor (rode vlag, posters), folkloristische outfit (chapka, t-shirt CCCP) en accessoires (pins, sleutelhangers). Zo stel je een volledige onderdompeling samen:

• Muziek: een playlist die balalaika, accordeon, garmosjka en de koren van het Aleksandrov-ensemble afwisselt. Kalinka, Katjoesja, Poljoesjko Pole en Otsji Tsjornye zijn onmisbaar. Berjozka en Igor Moisejev bieden de beste instrumentale versies.
• Decor: inzetten op de kleuren rood en goud, een rode Sovjetvlag aan de hoofdmuur hangen, aanvullen met een Sovjet-propagandaposter, en enkele retro USSR-stickers op een decoratief object plakken.
• Herenoutfit: om de Kozakken-kazatsjok op te roepen, kies je in de winter voor een traditionele Russische chapka of de rest van het jaar voor een retro legerpet, met een t-shirt CCCP of een USSR-sweater. Voor uitgesproken feestjes is het retro USSR-shirt een must.
• Damesoutfit: een scheef opgezette rode Sovjetmuts, een aansluitend t-shirt CCCP, de perfecte silhouet voor Kalinka. De hoofdcollectie communistische kleding bundelt de belangrijkste stukken.
• Accessoires: pins met hamer en sikkel op een revers, een zichtbare sleutelhanger met vlag, enkele accessoires met Russische inspiratie zoals ringen of riemen.

Controleer voor het feest:

• De playlist duurt minstens 90 minuten (vermijd te korte loops).
• Het wanddecor is gecentreerd en goed verlicht.
• De outfits dekken minstens 3 gasten om de schaal van een mini-ensemble te geven.

Te vermijden om de geest van Russische dansen niet te verraden:

• Het decor overladen met te opvallende politieke symbolen als de sfeer cultureel bedoeld is.
• De uitspraak van Russische namen forceren (kazatsjok = ka-zat-sjok, chorovod = cho-ro-vod).
• Russische en Oekraïense folklore door elkaar halen in de playlists.

FAQ over Russische dansen

Hier zijn de antwoorden op de meest gestelde vragen over Russische dansen, hun naam, hun kostuums en hun sterdansers.

Wat is de bekendste Russische dans?

De twee wereldwijd bekendste Russische dansen zijn de chorovod (kringdans, hand in hand gedanst, in traditionele sarafans) en de kazatsjok (gehurkte dans met Kozakkensprongen). Het lied Kalinka dient als referentiemuziek om een iconische Russische dans op te roepen, ook al is het op zich geen dans.

Hoe heet de gehurkte Russische dans?

De Russische dans waarbij mannen gehurkt springen heet de kazatsjok (soms gespeld als kozatsjok). De kenmerkende sprongen heten prisjadka. Afkomstig van de Kozakken van de Don en Zaporizja, wordt deze dans gedanst op een snel 2/4-tempo, met spectaculaire versnellingen aan het einde van de sequentie.

Wie is de beroemdste Russische danser?

De beroemdste Russische danser is Roedolf Noerejev, geboren op 17 maart 1938 in een trein die door Siberië reed. Opgeleid aan de Vaganova-academie in Sint-Petersburg, wordt hij ster van het Mariinsky, vlucht hij in 1961 naar het Westen, sluit hij zich aan bij het Royal Ballet in Londen en leidt hij van 1983 tot 1989 het ballet van de Opéra van Parijs. Galina Oelanova en Maja Plisetskaja behoren eveneens tot de grootste namen.

Wat is de Kalinka?

Kalinka is een Russisch volksliedje, gecomponeerd in 1860 door Ivan Larionov, en geen aloude dans. Het stuk bezingt het rijpen van een rode Slavische bes, de kalina (Gelderse roos). Op deze melodie met oplopend tempo ontstonden populaire choreografieën, met paren, klappen en slotversnellingen, tot het een universeel symbool van Russische dansen werd.

Wat is het verschil tussen een Russische en een Oekraïense dans?

Russische dansen en Oekraïense dansen delen gemeenschappelijke Slavisch-Kozakse wortels, in het bijzonder rond de chorovod en de kazatsjok. Na de negentiende eeuw geven de Oekraïense dansen (met name de hopak) de voorkeur aan hogere sprongen en bloemenborduursels, terwijl de Russische versies de nadruk leggen op snelheid, lijnfiguren en kostuums in sarafan- en kokosjnikstijl.

Wat dragen de traditionele dansers van Russische dansen?

De danseressen dragen de sarafan (traditionele lange schortjurk), de kokosjnik (geborduurde, halvemaanvormige hoofdtooi), soms rode laarsjes, en een ronddraaiende sjaal. De dansers dragen een geborduurde tuniek (kosovorotka), een wijde broek, hoge leren laarzen, en soms de chapka of de Kaukasische papacha voor de Kozakken. Dominante kleuren: rood, wit, goud en zwart.